Tugann Criostóir Mac Aonghusa léacht faoi Phádraig Mac Piarais. Tarraingíonn sé ar fhilíocht an Phiarsaigh, ina measc The Fool agus The Rebel, chomh maith le hóráid an Phiarsaigh sa Chúirt Mhíleata i 1916, chun léargas a thabhairt ar dhearcadh agus ar fhealsúnacht an Phiarsaigh.

San eagrán seo den tsraith chlár Tráthnóna Inniu déanann an t-údar, Proinsias Mac an Bheatha, cur síos ar Nora Connolly-O’Brien, iníon le Séamas Ó Conghaile, a bhásaigh seachtain sular craoladh an mhír fuaime seo. Scríobh Mac an Bheatha Tart na Córa (1962), i measc saothar eile, faoi shaol agus faoi shaothar Shéamais Uí Chonghaile. Scríobh Nora Connolly-O’Brien an leabhar Portrait of a Rebel Father faoina hathair i 1935. Deir Mac an Bheatha go raibh ról lárnach ag a iníon i saol Uí Chonghaile, agus go raibh ról aici ag craobhscaoileadh a chuid fealsúnachta tar éis a bháis. Bhí sí mar idirghabhálaí idir an ceanncheathrú i mBaile átha Cliath agus fórsaí na poblachta i dtuaisceart na hÉireann le linn an Éirí Amach. Bhí sí san ospidéal i gCaisleán Bhaile Átha Cliath lena hathair cúpla uair an chloig sular cuireadh chun báis é i bpríosún Chill Mhaighneann.

Maidir le Séamas Ó Conghaile é féin, deirtear gur beag eos atá againn faoi, agus luann Mac an Bheatha go raibh go leor cáipéisí stairiúla ag Liam Ó Briain [William X. O’Brien] a bhí mar rúnaí ar Cheardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothair na hÉireann (ITGWU), agus nár thug sé cead iad a scrúdú fad is a mhair sé. Fiafraíonn Mac an Bheatha cén meas a bheadh ag Ó Conghaile ar chúrsaí in Éirinn sa lá atá inniu ann, agus maíonn sé nach mbeadh sé sásta faoin gcríochdheighilt, ná faoi staid shóisialach na tíre.

Agus muid ag comóradh 60 bliain ó maraíodh Mícheál Ó Coileáin, tugann an Dr Leon Ó Broin cuntas ar a shaol agus ar a bhás. Díríonn sé ar a shaol mar shaighdiúir, mar státaire agus mar pholaiteoir. Dar le Ó Broin, shílfeá nach raibh i ndán don Choileánach ag tús a shaol ach an gnáthshaol a bheadh ag gasúr tuaithe ag tús an chéid seo caite, gasúr a tógadh i dteaghlach feirmeoireachta agus nár cuireadh ach oideachas bunscoile air. Ach ba léir gur oideachas ar ard-chaighdeán a cuireadh air, mar go bhfuair sé post gan dua tar éis dó an scoil a fhágáil. Is in Ard-Oifig an Phoist, Baile Átha Cliath, a bhí sé le linn an Éirí Amach. Maíonn Ó Broin nach raibh Ó Coileán ró-thógtha leis an bPiarsach, ach go raibh ard-mheas aige ar Shéamas Ó Conghaile – rud a léirigh gurbh fhearr leis an réalaí ná an t-idéalaí. Bhí am aige machnamh a dhéanamh faoi staid na tíre sna campaí géibheann sa Bhreatain Bheag, agus a bheith ag beartú bealaí a d’fhéadfaí an obair ar cuireadh tús léi leis an Éirí Amach a chur i gcrích.

Sa chlár Linn Féin É Seo – a craoladh mar chuid de chomóradh Éirí Amach na Cásca i 1978 - tugann Séamus Ó Buachalla, léachtóir oideachais i gColáiste na Tríonóide, léacht dar teideal An Piarsach agus Conradh na Gaeilge. Pléitear an caidreamh a bhí ag an bPiarsach leis an nGaeltacht. Cé gur mó taithí a bhí aige ar Ros Muc, chuir sé spéis freisin i gceantair Ghaeltachta eile timpeall na tíre, agus bhí suim ar leith aige i bhforbairt eacnamaíoch na gceantar sin. Bhí dlúthbhaint aige leis na ceantair seo trí na Coláistí Gaeilge. Tugtar le fios go raibh tionchar mór ag beirt mhúinteoirí Gaeilge air sular leag sé cos sa Ghaeltacht riamh – an Bráthair Maunsell, as tuaisceart Chiarraí a bhí ina mhúinteoir ag Seán T. Ó Ceallaigh freisin, agus Tomás Ó Flannghaile, as Maigh Eo, a scríobh For the Tongue of the Gael, cnuasach aistí agus léachtaí ar stair agus litríocht na Gaeilge.

Sa léacht seo déantar cur síos freisin ar chuairteanna an Phiarsaigh ar chathair na Gaillimhe agus níos faide siar go Ghaeltacht Chonamara. Thug an Piarsach cuairt ar Ros Muc den chéad uair in Aibreán na bliana 1903, le scrúdú a chur ar dhaltaí de chuid an cheantair a bhí ag iarraidh a bheith ina múinteoirí ag Conradh na Gaeilge. Ina measc siúd a ndearnadh scrúdú orthu bhí Pádraig Ó Nia, Colm Ó Conghaile, Proinsias de Búrca, Seán agus Mícheál Ó Máille. Orthu siúd a cuireadh faoi scrúdú, freisin, bhí an tÓglach agus scríbhneoir, Colm Ó Gaora.

Is iad seo Léacht 12 agus Léacht 13 ón tsraith léachtaí ar Éirí Amach na Cásca a craoladh ar RTÉ Raidió na Gaeltachta i 1991. I léacht 12, le Pádraig Ó Cuaig, tugtar cur síos ar bheirt a shínigh Forógra na Poblachta le linn Éirí Amach 1916, Tomás Mac Donnchadha (Thomas McDonagh) agus Seosamh Pluincéad (Joseph Mary Plunkett). Ina dhiaidh seo [30:30] tá Léacht 13, ina dtugann Declan Kiberd léacht dar teideal 1916 agus an Drámaíocht.

Déanann Pádraig Ó Cuanacháin (1932-2008), scríbhneoir agus staraí as Corcaigh, cur síos ar Thomás Ó Duibhir, Easpag Luimnigh, a scríobh litir cháiliúil chuig an nGinearál John Maxwell ar 17/05/1916, go gairid tar éis an Éirí Amach.

B’easpag neamh-ghnáthach a bhí in Ó Duibhir. Náisiúnaí ba ea é a thug tacaíocht d’athbheochan na Gaeilge, a chabhraigh le bochtáin na tíre agus a chosain cearta na ndaoine a bhí ar phá íseal. Nuair a thosaigh an Cogadh Mór, bhí sé ar aon intinn le Séamas Ó Conghaile faoi chúiseanna an Chogaidh. Ní faoi chearta na náisiún beag a bhí sé, dar leis, ach ba choimhlint choilíneach a bhí ann idir ’royal freebooters and metropolitan thieves’ mar a dúirt Ó Conghaile.

Ag an am céanna, bhí droch-cháil ar John Maxwell sa tír. Bhí sé mar aide-de-camp ag an Marascal Machaire Kitchener san Éigipt agus sa tSúdáin mar chuid den fheachtas coilíneachta a bhí ar bun ag Arm na Breataine san Afraic. Maraíodh na mílte san fheachtas seo agus thug an t-arm droch-íde dá gcuid príosúnach agus dá gcuid saighdiúirí féin. Throid Maxwell freisin i gCogadh na Bórach, agus is le linn na tréimhse seo a raibh sé i bhfeighil ar na campaí géibhinn i ndeisceart na hAfraice.

Chuir Maxwell litir chuig an easpag ar dtús, agus d’iarr sé air beirt shagart a tharraingt siar óna gcuid dualgas mar go raibh, dar le Maxwell, droch-thionchar acu ar an bpobal. D’fhreagair an t-easpag, ag lorg soiléiriú faoina raibh curtha i leith na sagart. Ba léir don easpag ón fhreagra a chuir Maxwell ar ais chuige nach raibh aon dlí sibhialta ná eaglasta briste ag an mbeirt. Sa litir a sheol sé ar ais chuig Maxwell, a d’fhoilsigh sé freisin, rinne an t-easpag ionsaí láidir ar Maxwell. Seo cuid den mhéid a scríobh sé: ’You appeal to me to help you in the furtherance of your work as a military dictator of Ireland. Even if action of that kind was not outside my province, the events of the past few weeks would make it impossible for me to have any part in proceedings which I regard as wantonly cruel and oppressive…’

Bhain tuin na litreach geit as pobal na tíre agus cuireadh iontas ar pháipéir nuachtáin Shasana go dtógfaí an seasamh láidir, trodach seo in aghaidh ionadaí mhíleata de bhunaíocht na Breataine. Ba léir gur fear misniúil a bhí san easpag. Spreag an seasamh a thóg sé in aghaidh fhórsaí míleata na Breataine pobal na tíre, sa tréimhse chinniúnach seo i stair na hÉireann - díreach tar éis an Éirí Amach. Cailleadh an t-easpag go gairid ina dhiaidh sin, i mí Lúnasa 1917.

San eagrán seo den tsraith chlár An Taca Seo, déanann Nollaig Ó Gadhra cur síos ar an gCogadh Cathartha i gCiarraí agus i gCúige Mumhan. Ceapann sé nach rachadh an cogadh chun donais murach bás an Choileánaigh i Lúnasa 1922. Ach ní mar sin a tharla, agus tugann sé le fios gur cuireadh 77 duine chun báis idir mí na Samhna 1922 agus mí na Bealtaine 1923. Labhraíonn sé ar eachtraí díoltais le linn an chogaidh, pléitear an díoltas mar pholasaí chun deireadh a chur leis an gcogadh, agus meáitear éifeacht an pholasaí seo. Díríonn sé ar eachtraí díoltais ar leith a tharla tar éis eachtra inar maraíodh oifigeach in Arm an tSaorstáit, beirt shaighdiúirí agus beirt eile in aice le Cnoc na gCaiseal, Co. Chiarraí. Is i mBaile Ó Síoda, Trá Lí, i nDroichead na Cuntaoise, Cill Áirne agus sna Beathacha, Cathair Saidhbhín a pléascadh príosúnaigh agus iad ceangailte de mhianaigh. Tháinig Stephen Fuller, a bhí ina Theachta Dála do Chiarraí ina dhiaidh sin, slán as an ainghníomh i dTrá Lí, cé gur séideadh a chuid comrádaithe san aer. Luann an láithreoir, cé gur léir nár aontaigh na húdaráis i mBaile Átha Cliath leis seo, gur léir go raibh cead a gcinn ag oifigigh an tSaorstáit i dTrá Lí. Críochnaíonn an láithreoir le comparáid idir na heachtraí seo agus tuairisc scríofa eile ón gceantar céanna. Ag tús na bliana sin, bhí Tomás Ó Criomhthain, an tOileánach Ciarraíoch ar an mBlascaod Mór, ag cur síos ar shaol eile ar fad, a bhí slán ar uafás an Chogaidh Chathartha a bhí ag réabadh an cheantair 50 míle soir uaidh ar an mórthír.

Caitheann Nollaig Ó Gadhra súil siar ar thuairiscí na bpáipéir nuachta ar an Éirí Amach i 1916. Luann sé gur athraigh sprioc an Éirí Amach, nuair ba léir nach feachtas náisiúnta a bheadh ann. Íobairt bholscaireachta a bhí ann, seachas beartas cogaíochta. Dá bharr sin, bheadh toradh an Éirí Amach ag brath ar an bpoiblíocht a gheobhadh sé. Bhí dearcthaí difriúla ag meáin Mheiriceá ar an bhfeachtas, ag brath ar an seasamh (leithliseachas nó frith-leithliseachas) a bhí acu faoi ról na Stát Aontaithe sa Chogadh Mór. Bhí spéis ag nuachtóirí ar fud an domhain, fiú i Sasana, sa Chuntaois Markievicz, a bhí mar a bheadh Jeanne d’Arc na linne sin ann.

Bhí go leor ráflaí bréagacha sna nuachtáin freisin. Tuairiscíodh bás Uí Chonghaile ceithre huaire sular tharla sé, cheapadar i Meiriceá gur i dTúr Londan a cuireadh na ceannairí chun báis, agus is minic a thagair siad do ‘Professor Pearse’ agus ‘General Connolly’. Dar leis an Corriere della Sera ba é Jim Larkin – a bhí i Chicago ag an am - a bhí ina cheannaire ar na reibiliúnaigh. Níos gaire do bhaile, maíonn Ó Gadhra go raibh An Cork Examiner, a thug tacaíocht don John Redmond, in aghaidh an Éirí Amach – cé gur thóg siad seasamh láidir in aghaidh an pholasaí díoltais – agus go raibh an Free Press ag cur an mhilleáin ar Redmond. Cháin Ó Gadhra an Irish Independent go láidir, a thagair do Shéamas Ó Chonghaile dóibh nuair a dúradar ‘certain of the leaders remain undealt with ….’ agus é fós sa phríosún. Agus dúradar ‘the penalty of capital punishment should not we think be inflicted on any other case’ tar éis é a bheith curtha chun báis. Sa dara cuid den mhír fuaime seo léann Seán Ó Conghaile sleachta a scríobh Peadar Ó Dónaill as an iris Dóchas i 1966 le linn chomóradh leathchéad bliain Éirí Amach 1916.

Tugann Nollaig Ó Gadhra tuairisc faoin Athair Ó Gríofa, a maraíodh i mBearna, Co. na Gaillimhe, i mí na Samhna, 1920. Bhí sé ar dhuine den bheagán sagart a maraíodh i gCogadh na Saoirse. Is cosúil gur dúnmharaíodh Ó Gríofa de bhrí go raibh sé ag feidhmiú mar shéiplíneach do na hÓglaigh (cé go raibh sagairt eile ag déanamh an rud céanna ag an am agus nár maraíodh iadsan). Bhí sé le dul go Meiriceá le fianaise a thabhairt i Washington faoi staid na tíre ag an am. Cuireann Ó Gadhra síos ar an tréimhse chorraitheach a bhí ann san am a fuair sé bás. I mí Dheireadh Fómhair d’eisigh na heaspaig ráiteas ag gearán faoina raibh ag tarlú sa tír agus ag cáineadh rialtas na Breataine. Bhásaigh Traolach Mac Suibhne an mhí sin ar stailc ocrais, agus maraíodh an poblachtánach Seán Treacy i mBaile Átha Cliath. Ag tús mhí na Samhna crochadh Caoimhín de Barra agus cuireadh James Daly chun báis san India. Bhí pobal na tíre in ísle brí. Lena linn seo ar fad, bhí an tAthair Ó Gríofa ag labhairt amach. Luann Ó Gadhra gur tugadh faoi shagairt roimhe sin chomh maith – bhí comhcheilg ann an leis Dr Fogarty, easpag Chill Dalua, a fheallmharú (é a chaitheamh isteach i mála agus é a ligean le sruth ionas nach bhfaighfí a chorp).

Déanann Ó Gadhra trácht ar [Frank Percy] Crozier, a bhí i gceannas ar na Cúntóirí (Auxiliaries) ag an am, agus a thug an bhróg do 20 ball den ghrúpa sin a bhí ag feidhmiú go mídhleathach. D’fhág Crozier Arm na Breataine nuair a chuala sé gur scaoileadh na saighdiúirí sin ar ais san Arm arís. Déanann Ó Gadhra iontas de nach bhfuil mórán eolais le fáil faoin Athair Ó Gríofa. Deir sé, cé gur labhair an chléir amach go láidir in aghaidh fhórsaí na Breataine nuair a fuair sé bás, go raibh na heaspaig ag rá laistigh de bhliain gur cheart ómós a bheith ag an bpobal do rialtas agus do dhlí na tíre.

Labhraíonn Tomás Ó Ceallaigh le Cormac Mac Cárthaigh - staraí a fhoilsíonn a chuid taighde san iris Agus - faoi bhás an Choileánaigh. Maíonn sé nach féidir brath ar thuairisc an Ghinearáil Emmet Dalton, a bhí leis an gCoileánach nuair a maraíodh é, agus a thug tuairisc ar an eachtra sa Freeman’s Journal. Deir Mac Cárthaigh gur féidir go leor dá bhfuil ráite ag Dalton a bhréagnú. Pléitear na cúiseanna a raibh Mícheál Ó Coileán i gCorcaigh nuair a maraíodh é, agus labhraítear freisin fúthu siúd a mbeadh cúis phearsanta acu é a mharú.

Craoladh an clár seo 75 bliain ó tháinig deireadh leis an gCéad Chogadh Domhanda. Cuireann Timlín Ó Cearnaigh agallamh ar Cháit Nic Giolla Bhríde agus ar Niall Mac Fhionnghaile. Is staraí é Niall Mac Fhionnghaile a scríobh leabhar Donegal, Ireland and the First World War agus tá béaloideas áitiúil ag Cáit Nic Giolla Bhríde. Labhraítear faoi dhaoine as Dún na nGall a throid sa Chéad Chogadh Domhanda. Throid ar a laghad céad duine as Leitir Ceanainn amháin, mar sin is léir go raibh go leor as Tír Chonaill sa chogadh. Ba chogadh salach, gránna a bhí ann, dar le Mac Fhionnghaile. Déantar trácht ar an riocht ina raibh na trinsí, ar chath an Somme, agus ar na Dardanelles. Déantar cur síos ar an lorg a fágadh go síceolaíoch orthu siúd a raibh orthu na coirp a bhailiú tar éis gach cath.

Pléitear freisin an tionchar ar bhí ag an gCogadh Mór ar an gceantar áitiúil, an fliú agus tionchar síceolaíochta an Chogaidh mar shampla. Luadh cúiseanna ar liostáil daoine, an chaoi ar liostáil buachaillí faoi aois, agus an gaol idir ól agus liostáil. Déantar tagairt d’fheirmeoirí sa Bhreatain a chuir oibrithe i bhfolach, d’obair na mban, agus an dóigh a bhfuair Gaoth Dobhair scéala go raibh an Cogadh críochnaithe. Luaitear fear de chuid na háite, Charlie Collins as Leitir Ceanainn. Chaith sé trí bliana le Fiúsailéirí Ríoga Inis Ceithleannis in Gallipoli, san Éigipt, sa Phalaistín, agus sa Bheilg, agus níor gortaíodh é go dtí gur tháinig sé abhaile. Liostáil sé in Arm na hÉireann, agus caitheadh sa tsúil trí thimpiste é i nDroim Bó. Labhraíonn Cait Nic Giolla Bhríde ag [25.15].

Is léacht é seo a thugann Roibard Mac Góráin faoi Phádraig Mac Piarais (1879-1916). Pléitear an Piarsach mar oide, mar scríbhneoir agus mar pholaiteoir. Déantar anailís freisin ar fhealsúnacht pholaitiúil an Phiarsaigh. Craoladh an clár seo mar chuid de chomóradh 100 bliain ó rugadh an Piarsach.

T.P. Ó Néill le mír bheag staire Socrú agus Cruthú Faidhbe faoin tréimhse 1916-1922 in Éirinn. Fiosraíonn sé an cheist: Ar chruthaigh an chríochdheighilt pobail scoilte nó ar chruthaigh pobal scoilte an chríochdheighilt? Is ceann de na míreanna staire í seo a taifeadadh don tsraith Scolaíocht a craoladh idir Geimhreadh 1987 agus Earrach 1988.

Labhraíonn an staraí, T.P. Ó Néill, le Breandán Feiritéar faoi Sheán Mac Diarmada. Deir sé leis nach bhfuil an oiread céanna eolais againn faoi Mhac Diarmada agus atá faoi shínitheoirí eile an Fhorógra. Fear rúnda ba ea é, agus níor fhág sé féin mórán páipéar ina dhiaidh. Rugadh sa Chorrán Mór, ina aice le Coillte Clochair i gCo. Liatroma, é in 1884, ach ní fios cén dáta breithe a bhí aige. Chuaigh sé ar imirce go Glaschú na hAlban nuair a bhí sé 16 bliana d’aois, agus is ann a d’oibrigh sé mar gharraíodóir agus mar fhear ticéad ar thramanna na cathrach. Nuair a bhí sé 18 mbliana d’aois thaistil sé go Béal Feirste. Is sa chathair sin a chuaigh sé isteach i gConradh na Gaeilge, a fuair sé a chuid scolaíocht iar-bhunscoile, agus a spreagadh suim ann sa náisiúnachas. Is i mBéal Feirste freisin a bhuail sé le Bulmer Hobson, eagraí i Chlubanna Dhún Geanainn, a bhí ag craobhscaoileadh an phoblachtánachais i gCúige Uladh in éineacht le Bráithreachas na Poblachta (an IRB).

Chuaigh Mac Diarmada leis an IRB i 1906 agus le Sinn Féin i 1907. Rinneadh ‘eagraí’ de i Sinn Féin (ar 30 scilling in aghaidh na seachtaine) agus bhunaigh sé cumainn de chuid an pháirtí sin ar fud na tíre. Bhí sé cairdiúil le Tomás Ó Cléirigh (Tom Clarke), a chaith a shaol ag obair le John Devoy i Meiriceá agus leis an IRB in Éirinn ag iarraidh éirí amach a thosú. Ba léir go raibh Mac Diarmada, freisin, ag iarraidh go mbeadh réabhlóid ann chomh maith ó thús an chéid. Bhí siopa ag Tomás Ó Cléirigh i mBaile Átha Cliath, áit inar cuireadh an iris Irish Freedom in eagar, agus bhí Mac Diarmada mar bhainisteoir ar an bhfoilseachán úd.

Bhí sé ciúin ach gealgháireach, más fíor dá chara, Seán T. Ó Ceallaigh, ina chuimhní cinn. Fágadh Mac Diarmada bacach nuair a bhuail póilió é i 1912. Mar thoradh air seo, cé go raibh sé sna hÓglaigh, ní raibh sé in ann páirt a ghlacadh i dtraenáil mhíleata na heagraíochta. In ainneoin seo, bhí ról lárnach aige in eagar a chur ar na hÓglaigh agus iad a ghríosadh. Chuir sé aithne ar Shéamas Ó Conghaile i mBéal Feirste, agus ba eisean an nasc idir na hÓglaigh agus Arm Cathartha na hÉireann (an ICA).

Is in Ard-Oifig an Phoist a bhí sé le linn an Éirí Amach i 1916, agus tógadh go Beairic Richmond é nuair a gabhadh é. Bhíothas réidh chun é a chur go Sasana mar phríosúnach nuair a d’aithin bleachtaire ó Chaisleán Bhaile Átha Cliath é. Is mar gheall air seo a bhí sé ar cheann de na ceannairí deiridh a cuireadh chun báis, ar an 12 Bealtaine 1916 - an lá céanna le Ó Conghaile. Dar le T.P. Ó Néill, eagraí maith ba ea Mac Diarmada, ach bhí an rúndacht go smior ann. D’fhéadfadh sé, de bhrí sin, go ndeachaigh Mac Diarmada i bhfeidhm ar Phádraig Mac Piarais nuair a bhí an Piarsach ag ceilt eolais ar Eoin Mac Néill. Cheap Mac Diarmada gur raibh Mac Néill béalscaoilte. Murach seo, b’fhéidir go mbeadh rath ar an Éirí Amach.

Go gairid sular craoladh an mhír seo cuireadh dialanna Ruairí Mhic Easmainn ar taispeáint den chéad uair in Oifig na dTaifead Poiblí i Londain. Labhraíonn Seán Ó Cuirreáin le T.P. Ó Néill faoi na dialanna. Pléitear ábhar na ndialanna, fiafraítear ar scríobh Mac Easmainn iad nó ar cumadh iad, agus ceistítear cén úsáid a baineadh astu mar ábhar poiblíochta agus bolscaireachta. Rinne Rialtas na Breataine na dialanna, ina raibh cur síos ar eachtraí homaighnéasacha Mhic Easmainn iontu, a chraobhscaoileadh tar éis a ghafa i 1916. Rinneadh é seo chun droch-cháil a tharraingt ar Mhac Easmainn agus a chuid polaitíochta. Luaitear sa chomhrá an leabhar a d’fhoilsigh Peter Singleton-Gates i 1959 faoi na dialanna, agus an ról a bhí ag an Aimiréal Hall agus Basil Thompson á gcraobhscaoileadh.

Chuir an Rialtas na dialanna chuig an Róimh, ag súil go rachaidís i bhfeidhm ar an bPápa (Benedict XV). Cé go ndeachaigh na dialanna i bhfeidhm ar dhaoine éagsúla thar lear a thacaigh le cúis na bpoblachtánach in Éirinn, dar le T.P. Ó Néill nár chreid formhór mhuintir na hÉireann gur Mac Easmainn féin a scríobh na dialanna. Bhí sé seo amhlaidh le hÉamon de Valera, a cheap go raibh Mac Easmainn “ró-uasal” lena leithéid a scríobh. Luann T.P. Ó Néill go ndúirt Seán Moylan, Aire Oideachais le Fianna Fáil sna 1950í, leis gur chuma leis-sean an fíor nó bréagach a bhí na dialanna, ach gur náisiúnaí agus tírghráthóir a bhí i Ruairí Mac Easmainn.

San eagrán seo den tsraith chlár An Taca Seo labhraíonn Mícheál Ó Conghaile faoi Cholm Ó Gaora (1887-1954), óglach agus scríbhneoir as Ros Muc, Co. na Gaillimhe. Léitear píosaí as leabhar an Ghaoraigh, Mise, faoina shaol mar bhall de na hÓglaigh le linn Chogadh na Saoirse.

Is léacht dar teideal An Piarsach agus na hÓglaigh é seo a thug iar-uachtarán Chonradh na Gaeilge, Pádraig Ó Snodaigh, i siompóisiam a d’eagraigh Saotharlann Staire Bhaile Átha Cliath mar chuid de Sheachtain na Gaeilge i Márta 1979, agus a craoladh ar an 2 Iúil 1979.

Déanann Pádraig Ó Snodaigh cur síos sa chlár seo ar an luíochán mór le rá a tharla i stáisiún traenach Gharraí Thancaird (Upton), Co. Chorcaí ar an 15 Feabhra 1921. Roinnt laethanta roimhe sin d’éirigh leis an IRA gunnaí agus piléir a thabhairt leo i ruathar ar thraein in aice leis an Driseán Beag, Co. Chorcaí, inar maraíodh saighdiúir de chuid arm na Breataine. Ag súil go ndéanfadh siad amhlaidh arís, dhírigh Cathal Ó Muirthile ar Gharraí Thancaird, ach tubaiste a bhí sa ruathar. Ghlac 14 Óglach páirt ann. Ní raibh ach 7 gcinn de ghunnaí acu eatarthu. Bhí beirt Óglach in ainm a rá leis an lucht ionsaithe cá raibh na saighdiúirí Sasanacha ina suí, ach níor éirigh leo é sin a dhéanamh. Anuas air seo, chuaigh 50 saighdiúir eile ar an traein sular shroich sí Garraí Thancaird, agus scaip siad ar fud na traenach. Chonaic Óglach amháin na saighdiúirí ag dul ar an traein, ach is ar rothar a bhí sé agus níor éirigh leis Garraí Thancaird a bhaint amach in am leis an scéal a insint do na hÓglaigh. Bhí na saighdiúirí Sasana níos oilte ná na hÓglaigh. Tosaíodh ag lámhach agus maraíodh seisear paisinéirí (ní fios cé a mharaigh iad) agus triúr Óglach – Pádraig Ó Súilleabháin, Seán Ó Faoláin agus Beairtle de Failbhe. Bhuail duairceas Ó Muirthile ina dhiaidh sin – chuir sé an milleán air féin – agus maraíodh é féin go gairid tar éis an luíocháin (Márta 1921).

Mar chomóradh 100 bliain ar bhunú Chonradh na Gaeilge (ar 31/07/1893), tabharfaidh Pádraig Ó Snodaigh, údar agus gníomhaí teanga, léacht in Óstán Russel Court ar Shráid Fhearchair, Baile Átha Cliath. San eagrán seo de Nuacht a hAon, labhraíonn Ó Snodaigh faoin léacht a thabharfaidh sé. Deir sé go léireoidh sé go bhfuair glúin na réabhlóide a gcuid oideachais sa Chonradh, agus gur faoi thionchar an Chonartha a chuir siad aithne ar Éirinn den chéad uair. Bhí dlúthbhaint ag an nglúin sin le Conradh na Gaeilge. Bhí seisear den seachtar a shínigh Forógra na Poblachta ina mbaill den Chonradh, agus bhí an té nach raibh, Séamas Ó Conghaile, báúil leis an gConradh agus le mianta an Chonartha. Mar léiriú air seo, rinne Ó Conghaile iarracht, ina leabhar Labour in Irish History (1910), na dúshláin a bhí le sárú ag an lucht oibre in Éirinn a chur i gcomparáid leis na dúshláin a bhí le sárú ag gluaiseacht na hathbheochana trí chéile.

D’fhoilsigh Eoin Mac Néill alt san iris An Claidheamh Soluis [dar teideal The North Began] i mí na Samhna 1913, agus bliain níos déanaí bhí iris Chonradh na Gaeilge ag maíomh gur as an alt sin a d’eascair Óglaigh na hÉireann. Déanann Ó Snodaigh trácht ar Giuseppe Mazzini (1805-1872) a dúirt, le linn aimsir Thomáis Dáibhis agus na nÉireannach Óg, nárbh fhiú tráithnín féir náisiúnachas na hÉireann mar go raibh saintréith an náisiúnachais – a dteanga féin - caite uathu ag náisiúnaithe. Chuaigh sé seo go mór i bhfeidhm ar Dhubhghlas de hÍde agus ar Eoin Mac Néill. Pléifear meath Chonradh na Gaeilge sa léacht freisin. Bhí an Conradh ag lagú faoi 1912, dar le hEoin Mac Néill, agus cheap Pádraig Mac Piarais go raibh deireadh le ré órga an Chonartha nuair a bhí sé féin páirteach ann. Is go luath sna 1920í a tháinig titim shuntasach ar líon na gcraobhacha ar fud na tíre.

San eagrán seo den tsraith chlár Seo Mar a Bhí cuireann Seosamh Ó Cuaig agallamh ar Sheosamh Breathnach (Josie Johnny Walsh), as Cill Chiaráin, Co. na Gaillimhe. Déanann Breathnach trácht ar an tionchar a bhí ag Cogadh na Saoirse air féin agus ar a mhuintir. Bhí sé ina ghasúr óg ag am, ach bhí deartháireacha leis sna hÓglaigh. Bhí ceann acu, Cóilín, ag seachaint na bpóilíní mar gheall ar eachtra a tharla idir é féin agus fear áitiúil  a bhí in arm Shasana. Nuair a d’fhill an fear seo ar an mbaile, thosaigh sé ag ól, agus mar go raibh Cóilín sna hÓglaigh, d’ionsaigh sé oíche amháin é. Mhaígh an fear gurb é Cóilín a rinne an t-ionsaí, agus tháinig sáirsint de chuid an RIC i gCarna, darbh ainm Pryall, chuig an teach chun é a ghabháil. Níor éirigh leis agus d’éalaigh Cóilín. Deir Breathnach go mbíodh faitíos ar lucht an RIC mar go mbaintí díoltas as a gcuid ban sa bhaile dá n-ionsófaí muintir na háite. Tugann sé le fios, freisin, gur beag trócaire a bhí aige do spíodóirí.

Tugann Seosamh Ó Cuaig léacht faoin Óglach Colm Ó Gaora, as Ros Muc, le linn Éigse Ros Muc. Scríobh an Gaorach an leabhar Mise, a foilsíodh i 1943, faoina shaol mar bhall de na hÓglaigh le linn Chogadh na Saoirse. Ba uncail é Colm Ó Gaora le máthair Sheosaimh. Bhí sé ina oifigeach airm ar Chomplacht Ros Muc d'Óglaigh na hÉireann i 1920 agus ina cheannaire ar bhriogáid Chonamara Thiar. Pléitear scríbhneoireacht Choilm, na tréimhsí a chaith sé i bpríosúin éagsúla, agus an teanga agus Conradh na Gaeilge.

Is mír fuaime í seo ón gclár Adhmhaidin, a craoladh ar 2 Aibreán 1991. Tugann Seosamh Ó Cuaig óráid ó Theach an Phiarsaigh i Ros Muc, Co. na Gaillimhe, mar chuid d’Éigse Ros Muc. Déanann sé trácht ar stair réabhlóideach Ros Muc agus ar mhuintir Ros Muc. Dar leis, is beag éirí amach a tharla ó 1798 nach raibh baint éigin ag muintir Ros Muc leis. Luann sé an bhliain 1880 go sonrach, nuair a d’éirigh muintir na Ceathrún Rua, Co. na Gaillimhe, amach ina aghaidh na dtiarnaí talún, in eachtra ar a dtugtar Cath na Ceathrún Rua. Tháinig scata daoine as Ros Muc chomh fada leis an gCeathrú Rua an lá dár gcionn le tacú le muintir an bhaile. Ina measc siúd a tháinig bhí Seán Ó Gaora. Insíodh scéal an Chatha do Phádraig Mac Piarais nuair a thug sé cuairt ar Ros Muc ag tús an chéid seo caite. Labhraíonn Ó Cuaig freisin faoi chúrsaí polaitíochta na linne agus riachtanais na Gaeltachta. Léitear dán an Phiarsaigh, Mise Éire, ag deireadh an chláir.